बझाङ- मौसम अघिल्ला वर्षहरुजस्तै भैदिएको भए, सुर्मा गाउँपालिका ३ का चक्र बोहराको परिवार यतिबेला यार्चा टिपेर घर फर्किसकेको हुने थियो । हरेक वर्ष वैशाखको मध्यतिर श्रीमती र चार छोराछोरीसहित दुई दिनको बाटोमा पर्ने चाल्नापाखा लेक पुग्नु, अढाई महिना पालमा बसेर सात–आठ सय किरा (यार्चा) टिपेपछि जेठ अन्तिमतिर घर फर्किनु र असार लगाउनु (असारमा खेतीपातीको काम गर्नु) उनको नियमित तालिकाजस्तै थियो ।
यसपालि भने सधैं पहिलाको जस्तो भएन । प्रायजसो जेठ २५ गतेसम्म यार्चा टिपेर फर्किने उनको परिवार बिहीबार जेठ ३२ गते कुम्लाकुटुरा बोकेर घरबाट चाल्नापाखातर्फ लागेको छ । महिनादिनभन्दा बढी पाटनमा बस्दा पनि हिउँ नपग्लिएपछि जेठ तेस्रो साता केही दिनका लागि घर आएका उनीहरू हिउँ पग्लिने र यार्चा पाइने आशामा फेरि पाटन उक्लिएका हुन् ।
‘पहिला त यस्तो कहिल्यै हुन्थेन । यो पाला के भयो, के भयो ? हिउँ परेको पर्यै छ । किरा खोज्ने ठाउँ सबै हिउँले ढाकेको छ,’ चक्रकी छोरी अन्जना बोहराले भनिन्, ‘असार लागेपछि त हिउँ पग्लेला कि भन्ने आशाले जान लागेका छौं । हिउँ पग्लेन भने फेरि रित्तै हात फर्किनुपर्ने पो हो कि ?’
सुर्माकै गणेश बोहराको परिवार वैशाख १४ गतेदेखि लेकमै छ । गाउँमै सबैभन्दा बढी यार्चा संकलन गर्नेमा गनिएका उनको परिवारले अघिल्ला वर्षहरूमा जस्तै भएमा यो अवधिमा एक किलो बढी नै टिपेर घर फर्किसकेका हुने थिए । तर अहिले त्यसो भएन । हिउँ पग्लेला र किरा टिपौँला भनेर बसेका उनीहरूको रासन खानमात्रै डेढ लाखभन्दा बढी खर्च भइसकेको छ ।
‘डेढ महिना भइसक्यो । खाली रासन सिध्याउने काममात्रै भएको छ,’ उनले भने, ‘नौ जनाको परिवारले ८०/९० किरा पनि टिप्न पाएका छैनौं । सबैतिर हिउँ छ । किरा बाहिरै आउन पाएको छैन ।’ उनले आफू रहेको सुर्माको ठाडे पाटन क्षेत्रमा मात्रै चार सयभन्दा बढी मानिसहरू डेढ–दुई महिनादेखि पाल रुँगेर बसिरहेको बताए ।
चक्र र गणेशको परिवारजस्तै यार्चाको खोजीमा हिमाली पाटनहरूमा पुगेका बझाङका सयौं परिवार कोही हिउँ पग्लेपछि यार्चा टिप्ने आशामा पाटन कुरेर बसिरहेका छन् भने कोही घर फर्किने बेलामा लेकतिर उक्लिरहेका छन् । हिमपातका कारण यार्चा संकलन गर्ने नियमित समय पर सरेपछि यसको प्रत्यक्ष असर खेतीपातीमा पनि पर्ने संकलकहरू बताउँछन् ।
‘असारमा खेती लाउने बेला भइसक्यो । घर जाउँ भने रित्तै हात कसरी जाउँ ? रासन खाएको पैसा तिर्न पनि कमाइ भएको छैन,’ साइपालको औंलागाडमा यार्चा खोज्न गएका तलकोट गाउँपालिकाका प्रकाश जेठाराले भने, ‘नजाउँ भने बर्खाको खेती पनि बाँझै हुने भयो । यो पाला साह्रै समस्या भयो ।’ उनले कतिपय संकलकहरू लगेको रासन सकिएपछि रित्तै हात फर्किन थालेको पनि बताए । कान्तिपुरबाट