कञ्चनपुर- एकतिर बैठै राम भैया लक्ष्मण, एकातिर सिता जानकी
जुवा पासा खेलै राम भैया लक्ष्मण, राम त हरि भल जाई हो ।
यिनै हरफबाट सुरु हुन्छ सखिया नृत्य । अगाडि मादल बजाउने पुरुष (मदलिया) । पछाडि एकानासको पहिरनमा सजिएर नाच्ने युवतीहरू ।
कुनै बेला दुई लाइनमा उभिन्छन्, कुनै बेला गोलो घेरमा । मादलको तालमा युवतीहरू निहुँरिन्छन्, उफ्रिन्छन् । अगाडि बढ्छन्, दायाँ र बाँया फर्किन्छन् ।
दसैं सुरु भएदेखि थारू बस्तीमा सखिया नृत्यको रौनकता छ । बिहानदेखि साँझ अबेरसम्मै मादलको तालमा महिला नाच्नछन् । कृष्णाष्टमीदेखि सुरु हुने सखिया नृत्य दसैंसम्म नाचिन्छ । यसमा पुरुषले मादल बजाउँछन् ।
जसलाई थारु भाषामा मदलिया भनिन्छन् । अंगिया, चोली र फरियामा सजिएका महिलाहरु हातमा मिजरा समातेर नाच्ने गर्छन् । मादलको तालमा नाच्दै मिजरा पनि बजाउँछन् ।
‘सखिया नृत्य थारु समुदायको प्रमुख नृत्य हो,’ थारु समुदायका अगुवा बलबहादुर डगौंराले भने, ‘साथी भाईहरु मिलेर नाचिने भएकाले पनि यसको नाम सखिया रहन गएको हो ।’
उनका अनुसार कृष्णाष्टमीपछि थारु समुदायमा खेतीपातीमा रोग किरा नलागोस् भनेर हरेरी गुरेरी पुजा गरिन्छ । त्यतिबेला नांगो खुट्टाले आगो निभाइन्छ । त्यहि बेलादेखि सखिया नृत्य सुरू हुन्छ ।
बर्खामा खेतीपातीको काम सकेर थकान मेटने माध्यमका रुपमा पनि सखिया नृत्यलाई लिइन्छ । हिलो मैलो सबै हटाउन मनोरञ्जनात्मक रुपमा सखिया नृत्य सुरु भएको कञ्चनपुरको बेदकोट नगरपालिका ७ मन्दिरपुरका बन्धु डगौंरा बताउँछन् ।
उनी अगुवा मदलिया (मादल बजाउने) पनि हुन् । सखिया नृत्यको सबै नियन्त्रण अगुवा मदलियाले गर्छ । उसकै संकेतका आधारमा ताल फेर्ने, नाच्नेहरुले दायाँ बायाँ फर्किने, अगाडी बढ्ने तथा उफ्रिने र निहुरिने जस्ता क्रियाक्लापहरु नृत्यमा हुन्छन् ।
सखिया प्राय रातीको समयमा नाचिन्छ । तर फुलपातीदेखि टिकाको दोस्रो दिनसम्म दिउँसो पनि नाच्ने गरिन्छ । त्यसअघि भने रातीको समयमा मात्रै नाचिन्छ ।
‘बिहानदेखि साँझसम्मै नाच्छौं,’ मन्दिरपुरकी सीता डगौंराले भनिन्, ‘सखियामा कृष्णलीला गाइन्छ, परम्परागत अन्य गीतहरु पनि गाइन्छ ।’ उनी सखिया नृत्यको गीत गाउँछिन् । गीत गाउनेलाई मोरिन्या भनिन्छ ।
‘हाम्रा पुर्खाहरुले यसैगरी नाचे, हामी पनि त्यहि सिक्दै अगाडी बढ्यौं,’ बन्धुले भने, ‘सखिया नाचेपछि धर्ती जाग्छ (ब्यूँझिन्छ) भन्ने मान्यता पनि छ ।’ उनका अनुसार बर्खायामको खेतीपातीको कामबाट थकान मेटने माध्यमका रुपमा पनि यसलाई लिने गरिएको छ ।
‘सखियामा कृष्ण जन्मिनुभन्दा अघिदेखि कंशको बध सम्मका गीतहरु गाइन्छन्,’ शुक्लाफाँटा नगरपालिका ३ पिपलाडीका गहनु चौधरीले भने, ‘यो कृष्णलीलामै आधारित छ, थारु संस्कृतिमा सखिया प्रमुख मानिन्छ ।’
उनका अनुसार बर्खायाममा खेतीपातीको कामबाट थकान मेटन, गाउँलेहरु एका ठाउँमा भेला भई मनोरन्जन गर्न र बर्खाको हिलो मैलो हटाउने माध्यमका रुपमा सखियालाई लिइन्छ ।
सखियामा कृष्णलीला गाइन्छ । तर अचेल कृष्णलीला गाउनेहरु नै कम भएको थारु समुदायका अगुवाहरु बताउँछन् । अहिले टुक्रा टुक्रामा विभिन्न खालका गीतहरु जोडेर पनि गाउने गरिन्छ ।
‘अहिलेको पुस्ताले पुरानो खालको सखिया गीत गाउन सक्दैनन्,’ बलबहादुर डगौंरा भन्छन्, ‘यसले आकर्षण पनि कम भयो, पुस्तान्तरण पनि कम भयो ।’ कान्तिपुरबाट