बैतडी – प्रकृतिको कुचिकार भनिने पक्षी गिद्ध संकटमा परेको छन्। बासस्थानको समस्या, जलवायु परिवर्तन, औषधीको बढ्दो प्रयोग र आहार अभावले गिद्ध संकटमा परेको हो । यहाँको पाटन नगरपालिका–८ स्थित सिद्धनाथ धाम क्षेत्र, पाटनकै वडा नम्बर ३, ४, ८, ९ र १०, सिगास गाउँपालिका–७ र ८ र पुर्चौडी नगरपालिका केही क्षेत्र गिद्धको मुख्य तथा उपयुक्त बासस्थानका रूपमा लिइन्छ।
पछिल्लो समय मुख्य बासस्थान क्षेत्रमै गिद्ध देखिन छोडेका नेपाल पक्षी संरक्षण संघका चरा विज्ञ हिरुलाल डगौराले बताए। विभिन्न अध्ययन तथा अनुसन्धानका अनुसार पछिल्लो केही समययता गिद्ध मुख्य बासस्थानमै देखिन छोडेका छन् । ‘गिद्ध संकटमा परेका छन्, केही वर्षयता गिद्धहरुको कम संख्यामा देखिन थालेका छन्’, उनले भने, ‘पहाडी क्षेत्रमा गिद्ध संकटमा पर्नु आगलागी र आहारा अभाव मुख्य कारण हो।’
फागुन देखि जेठसम्म प्रजनन गराउने समयमा रहेकाले यहि समयमा आगलागी बढ्ने गरेकोले गिद्ध हराउन थालेका हुन् । ‘प्रजनन समयमा आगलागीका घटना बढी हुने गरेकाले गिद्ध संकटमा परेका छन्’, उनले भने, ‘आहार र बासस्थान कमी भएपछि हराउन थालेका हुन्।’ प्रायः सिमलको रुखमा गुँड बनाउने गिद्धको लागि गुँड बनाउने ठुल्ठुला रुख नभएकाले लोप हुँदै गएको बताइन्छ ।
यसका साथै पछिल्लो समयमा डाइक्लोफेनेकसँगै किटोप्रोफेन, निमुस्लाइड (जनावरमा दुखाइ कम गर्ने) जस्ता औषधीको प्रयोगले पनि गिद्धको स्वास्थ्य प्रतिकूल असर पुर्याउने पनि गिद्ध संरक्षणमा चुनौती थपिएको चरा विज्ञको भनाइ छ । साथसाथै आहाराको खोजीमा रहेका गिद्ध हाइटेन्सन विद्युत लाइनमा ठोक्किएर पनि मर्ने गरेको विज्ञ डगौराको भनाइ छ।
चरा विज्ञका अनुसार बैतडीमा हिमाली गिद्ध, हाडफोर, गोब्रे गिद्ध (सेतो गिद्ध), राज गिद्ध, सुन गिद्ध, डङर तथा सानो खैरो गिद्धगरी आधा दर्जनभन्दा बढी गिद्ध बस्ने गरेका छन् । गिद्ध आफैँले सिकार नगरीकन मरेका जनावर तथा सिनो खाने गर्छ। फोहोर तथा हानिकार मासुजन्य सिनोलाई खाएर वातावरण प्रदूषित बनाउनबाट जोगाउने गरेको छ। गिद्धले हानिकारक तत्त्वलाई पनि पचाउनसक्ने क्षमता हुने भएकाले वातारवरण पनि स्वच्छ राख्ने काम गर्छ।
सरकारी र स्थानीय तवरबाट पहल हुनसके लोप हुँदै गएका गिद्धको संरक्षण हुने दोगडाकेदार गाउँपालिका ३ श्रीकोटका हेमराज गिरीको भनाइ छ । गिद्ध संरक्षण गर्न वन कार्यालयले सिमलको रुख कटानीमा रोक्का गरी नयाँ वृक्षारोपणको अभियानमा सिमललाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा उनको जोड छ। सरकारबाट संरक्षणका लागि छुट्टै कार्यक्रम नभएकोले गिद्ध लोप हुने अवस्था आएको डिभिजन वन कार्यालय बैतडीका प्रमुख भीमप्रसाद कँडेलले बताए।